Ekvator Ginesi Nerede Nasıl Bir Yer Hakkında Kısaca Bilgi

Ekvator Ginesi, resmî adı ekvator gînesİ cumhurîyetİ, İspanyolca república de gui­nea ecuatorial, Orta Afrika’nın batı kıyı­sında küçük ülke. Yüzölçümü 28.051 km2’dir. Kabaca bir dikdörtgeni andıran ve Rio Muni (Mbini) adıyla anılan ana­kara bölümü kuzeyde Kamerun, doğu ve güneyde de Gabon ile çevrilidir. Anakara­dan Gine Körfeziyle ayrılan kuzeybatıdaki Bioko’nun (eskiden Fernando Po, Macias Nguema Biyogo) yanı sıra daha küçük olan Coriseo, Büyük Elobey, Küçük Elobey ve Annobön (Pagalu) adalarını kapsar. Baş­kenti Bioko’daki Malabo’dur (eskiden San­ta Isabel). 1991 tahmini nüfusu 358.000’dir.

Doğal yapı. Anakara bölümünde, yaklaşık 20 km genişliğindeki kıyı ovasına bitişik kıyı tepeleri Gabon sınırına doğru yükselen platoların içlerine sokulur. Genellikle do- ğu-batı doğrultusunda akan Mbini (Benito) ve Utamboni ırmaklarının havzaları bir dizi tepeyle ayrılır. Güneydeki Cogo’ya doğru alçak uçurumlarla kaplı olan uzun kıyı şeridinde doğal demirleme yeri yoktur. Kıyı ovası tortul çökeller, iç kesim ise aşmıma uğramış, eski başkalaşım kayaçlanyla örtü­lüdür. Bioko Adası ise yanardağlar, krater gölleri ve verimli lav topraklarıyla kaplıdır. Kuzeyde sönmüş bir yanardağ olan Santa Isabel Doruğu 3.008 m yüksekliğe ulaşır. Güneyde sel akıntılarıyla parçalanmış enge­beli bir sıradağ uzanır; akıntıların henüz işletilemeyen yüksek bir hidroelektrik ener­ji potansiyeli vardır.

Tropik bir iklimin görüldüğü anakara bö­lümü ve Bioko’da yağış düzenleri belirli farklılıklar gösterir. Anakaranın kıyı kesi­minde yıllık yağış miktarı 2.400-4.600 mm arasında değişir; iç kesimlere daha az yağış
düşer. Yıllık ortalama sıcaklık 26°C’dir; nem oranı yüksektir. Bioko’da kasım-mart arasındaki kuru mevsim dışında bütün yıl yağış görülür. Muson rüzgârları adanın güneyinde şiddetli yağışlara yol açar. Ana­kara bölümünü kaplayan sık yağmur or­manları genellikle okııme (Aucoumea kla- neana), ceviz ve çeşitli maun ağaçlanndan oluşur. Kıyıda ve akarsu kenarlarında man- grov ormanları bulunur. Bioko’nun daha zengin bir tropik bitki örtüsü vardır. Ana­kara bölümünün goril, maymun, pars, fil, timsah gibi türleri kapsayan zengin hayvan varlığı aşırı avlanma nedeniyle büyük ölçü­de azalmıştır. Sürüngenlere ve değişik bö­ceklere ülkenin her yanında rastlanır. Bio­ko’da büyük av hayvanları yoktur.

Nüfus. Ülke nüfusunun yaklaşık dörtte üçü anakara bölümünde yaşar ve dengeli bir dağılım gösterir. Ülke genelinde nüfus yo­ğunluğu (1991) km2 başına 12,8 kişidir. Toplam nüfusun (1983) yaklaşık yüzde 70’i kırsal kesimde yaşar; Bioko’da nüfusun büyük bölümü kentsel yerleşmelerde top­lanmıştır. Doğum ve ölüm oranı (1990) sırasıyla binde 43 ve binde 16’dır. 1970-80 arasında yüzde 1,8 olan yıllık nüfus artış hızı, bir yükseliş eğilimi göstererek, 1986-91 arasında yüzde 2,3’e çıkmıştır.

Anakara bölümünde nüfusun büyük ço­ğunluğunu 19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başla­rında kıyılara doğru yayılan Fanglar oluştu­rur. Bioko’nun nüfusu içinde Bubilerin oram yarıyı bulur. Anakaradan göç. etmiş Bantuların soyundan gelen Bubiler, İspan­yol egemenliği sırasındaki konumlarını yitir­meye başlamışlardır. İngilizlerin 19. yüzyıl­da azat ettiği köleler ile Batı Afrika’dan gelen göçmenlerin karışmasıyla ortaya çı­kan Fernandinolar siyasal ve yönetsel ya­şamda önemli rol oynar. Bioko’daki kakao plantasyonlarında çok sayıda NijeryalI göç­men çalışır. 1970’lerde Ekvator Ginesi’ne Kamerun, Gabon ve Ispanya’dan önemli miktarda göç olmuştur.

Resmî dil Ispanyolcadır. Piçin İngilizcesi Bioko’da yaygın bir dildir. Ayrıca her etnik topluluk kendi dilini konuşur. Nüfusun yaklaşık yüzde 90’ı Katoliktir; bununla birlikte Bubiler geleneksel tapınma biçimle­rini önemli ölçüde korumuştur. Hausalar arasında az sayıda Müslüman bulunur.

Ekonomi. Ekvator Ginesi’nde büyük ölçü­de tarıma dayanan, gelişme yolunda bir karma ekonomi yürürlüktedir. Bağımsızlık sonrasındaki kargaşa sırasında büyük ölçü­de bozulan ekonomik durum, 1979’da dik­tatörlük yönetimine son verilmesiyle belir­gin bir düzelme yoluna girmiştir. 1989 verilerine göre ülke gayri safi milli hasılası
(GSMH) 149 milyon ABD Doları, kişi başına düşen milli gelir ise 430 ABD Doları’dır. Ekonomik gelişmenin önündeki en önemli engeller sermaye ve kalifiye işgücü eksikliğidir.

Gayri safi yurt içi hasılanın (1989) yaklaşık yüzde 53’ünü karşılayan tarım kesiminde, toplam işgücünün yüzde 58’i çalışır. Başlıca ürünler, toplam ihracat içindeki payı yüzde 95’i bulan kakao ile kereste ve kahvedir. Sömürge döneminde AvrupalIların elinde olan kakao ve kereste üretimi, bağımsızlık sonrasında sermaye ve işgücünün çekilme­siyle büyük düşüş göstermiştir. 1979’dan sonra yönetimin bu sektörleri canlandırmak için aldığı önlemlerle iki katlık bir artış gösteren üretim, bağımsızlık öncesindeki düzeye yaklaşmıştır. Kakao, Bioko’daki geniş plantasyonlarda yetişir. Kahvenin bü­yük bölümü Kamerun sınırındaki bölgeden elde edilir. Öteki önemli tarım ürünleri Bioko’da yetişen muz ile anakara bölümün­de üretilen palmiye yağı ve manyoktur.

Daha önceleri Sovyet denetiminde olan balıkçılık, 1980’de yapılan bir anlaşma so­nucunda bugün İspanya ile birlikte geliştiril­mektedir. 1981’de Bioko’nun kuzey kıyısı açıklarında petrol bulunmuştur; petrol ve başka madenler için araştırma çalışmaları sürdürülmektedir. Sanayi belirli tarımsal ürünlerin işlenmesiyle sınırlıdır. Bağımsızlık sonrasında sık sık elektrik enerjisi yetersizli­ğiyle karşılaşılmıştır.

Ülkenin yaygın karayolu ağı acil onarım gerektiren bir durumdadır. Ülkenin başlıca limanı olan Malabo’daki tesisler yakın dö­nemde onarımdan geçmiştir. Malabo’da bir uluslararası havaalanı vardır; 1982’de ulusal bir havayolu şirketinin kurulmasından son­ra, 1983’te Bata’da yeni bir uluslararası havaalanının yapımına başlanmıştır.

Ekvator Ginesi, 1979 sonrasında sağlanan ilerlemeye karşın, ekonomik alanda Uluslar­arası Para Fonu (IMF) ve İspanya’nın sağladığı dış yardıma dayanmaktadır. Yö­netimin yabancı sermaye ve işgücü çekmek için aldığı önlemlere karşın, siyasal istikra­rın güven vermemesi bu alanda yeterli bir akışı önlemektedir. Ekvator Ginesi’nin dış ticaretinde en önemli yeri İspanya tutmak­tadır.

Yönetsel ve toplumsal koşullar. Ekvator Ginesi, 1979 darbesinden sonra iktidara gelen 16 üyeli Yüksek Askeri Konsey’in yönettiği bir cumhuriyettir. Yasama yetkisi, 1982’de Birleşmiş Milletler’in yardımıyla bir hükümet komisyonunca hazırlanan yeni anayasa uyarınca, üyeleri beş yılda bir seçilen Halk Temsilcileri Meclisi’ne veril­miştir. Anayasanın öngördüğü öteki ku­rumlar Ekonomik ve Toplumsal Kalkınma Ulusal Konseyi ve Devlet Konseyi’dir. 1989’da yapılması planlanan devlet başkan­lığı seçimlerine katılacak adayları belirleme yetkisi Devlet Konseyi’ne verilmiştir. Ana­yasaya göre devlet başkam aynı zamanda yürütme gücünün başıdır. Yakın dönemde kara, deniz ve hava kuvvetleri biçiminde yeniden örgütlenen silahlı kuvvetler, dona­nım ve eğitim açısından Ispanya’dan yardım almaktadır.

Sağlık koşulları genelde kötüdür; ortalama ömür (1990) erkeklerde 48 yıl, kadınlarda 52 yıldır. Bebek ölüm oranı (1985-90) binde 127 gibi yüksek bir düzeydedir. Beslenme yetersizliği yaygındır. Sıtma hastalığı nüfu­sun yaklaşık beşte dördünü etkiler. Sağlık personelinin ve kurumlarının yetersizliği sağlık sorunlarını daha da artırmaktadır. 1980’lerin başlarında ilkokullarda ve kentsel yerleşmelerde geniş çaplı bir koruyucu sağ­lık önlemleri uygulaması başlatılmıştır. Beş yıllık ilköğretim zorunludur. 1970’lerin so­nunda okul çağındaki çocukların yüzde 70’inin ilkokula gittiği tahmin edilmekteydi.

Buna karşılık ortaöğretime devam edebi- lenlerin oranı çok düşüktür. Yükseköğretim için başta İspanya olmak üzere yabancı ülkelere gidilir. Hükümetin denetiminde olan kitle iletişim araçları İspanyolca ya­yımlanan iki günlük gazete, iki radyo ve bir televizyon istasyonundan ibarettir.

Kültürel yaşam. İspanyol kültürü ile Kato­lik mezhebinin görünüşteki etkisine karşın, Ekvator Ginesi’nin kültürel yaşamına, ba­ğımsızlık sonrasında yeni bir canlanma sü­recine giren geleneksel öğeler egemendir. Anakara bölümünde oturan Fanglar arasın­da büyücülük, geleneksel müzik, goril ve fil avcılığı ve masal anlatıcılığı yaşamın önem­li, ayrılmaz bir parçasını oluşturur.

Tarih. Ekvator Ginesi’nin anakara bölü­münün bilinen ilk halkları Babingular ve Bagiellilerdi. Bugün çoğunluğu oluşturan Fanglar ve Bubiler anakara bölümü ile Bioko Adasına sırasıyla Bantu halklarının 17. ve 19. yüzyıllardaki göç hareketleri döneminde yerleşti. Bioko ve Annobön adalarına ulaşan (1472-75) ilk AvrupalIlar Portekizlilerdi. Tordesillas Antlaşmasıyla (1494) bölgede özel haklar elde eden Porte­kiz, 1778’de bu adalarla birlikte Ogove ye Nijer ırmakları arasındaki kıyı şeridini İs- panya’ya bıraktı. Bölgeyi daha çok köle ticareti için kullanan Ispanyollar, şiddetli bir sanhumma salgınından sonra, 1781’de Bioko’dan çekildiler. Anakara bölümünde de kahcı yerleşmeler kurmaktan kaçındılar. Bu dönemde bölgeye İngiliz, Alman, Fele­menk ve Fransız tüccarlar da uğruyordu.

1807’de köle ticaretini yasaklayan İngilte­re, kaçak yoldan köle taşınmasını önlemek için bölgede savaş gemilerinin barınabile­ceği üsler aramaya başladı. Nijer ağzının ve kıyıların gözetlenebileceği stratejik bir ko­numda bulunan Bioko, bu iş için son derece elverişliydi. 1827’de adanın kuzey kıyısında­ki Port Clarence (sonradan Santa Isabel, bugün Malabo) ile batı kıyısındaki San Carlos Koyunda birer üs kiralayan İngiliz- ler, İspanyolların yokluğundan yararlana­rak adanın yönetimini üstlendiler. Ardın­dan çok sayıda azatlı köleyi adaya yerleştir­meye giriştiler. 1839-41 arasında adayı satın almak için İspanya’ya yaptıkları çeşitli öne­rilerden bir sonuç alamayan İngilizler, 1843’te köle ticaretine karşı kullandıkları devriye gemilerinin ana üssünü Sierra Leo­ne’deki Freetovvn’a taşıyarak, adadaki tesis­leri Baptist misyonerlerine sattılar.

1844’te adaya yerleşmeye başlayan İspan- yollar, 1858’de Baptistleri kovarak 1877’de adanın tümünde denetimi sağladılar. 1879’dan sonra adanın Kübalılar için ceza kolonisi olarak kullanılmaya başlaması, nü­fus bileşimindeki karışıklığı daha da artırdı. İspanyol-Amerikan.Savaşı’nm (1878) ardın­dan tropik bölgede İspanya’nın elinde kalan şon önemli sömürge İspanyol Ginesi’ydi. İspanya’nm zayıflığından yararlanan Fran- sızlar, anakarada büyük miktarda toprağı ele geçirerek sömürgeyi bugünkü sınırlarına kadar kuşattılar. Rio Muni olarak bilinen anakara bölümündeki yerleşme çabaları ancak 1926’da başladı. Ispanya İç Savaşı (1936-39) sonrasındaki dönemde kakao ve kereste üretimi önem kazandı. 1959’da sömürge statüsüne son verilen bölge, sivil valilerin yönetimine bırakılan iki denizaşırı il biçiminde yeniden düzenlendi. 1963’te yapılan bir plebisitle belirli bir ekonomik ve yönetsel özerklik kazanan iki il, Ekvator Ginesi olarak anılmaya başladı.

1967 sonunda bağımsızlık yönündeki akı­mın güçlenmesiyle, İspanya bölgedeki dene­timine son vermeyi kabul etti. Anayasanın referandumla kabul edilmesinden ve meclis seçimlerinin yapılmasından sonra, 12 Ekim 1968’de bağımsızlık ilan edildi. 1971’de devlet başkanlığına seçilen Francisco Maci- as Nguema, elinde geniş yetkiler toplayarak ömür boyu devlet başkanı olmasını sağlayan yeni bir anayasayı kabul ettirdi. Nguema’ nın şiddet olaylarına ve ekonomik kargaşa­ya yol açan baskıcı yönetimi, 1979’da bir askeri darbeyle son buldu. Yarbay Teodoro Obiang Nguema Mbasogo başkanlığındaki Yüksek Askeri Konsey, ülkenin toplumsal ve siyasal yaşamını düzene koyacak adımlar atarak, ekonomiyi geliştirmeye çalıştı. 1982’de yeni anayasanın kabul edilmesin­den sonra, yedi yıllık bir dönem için devlet başkanlığına getirilen Obiang, daha önce SSCB ile kurduğu sıkı bağları kopararak İspanya ve ABD ile yakınlaşmaya girdi.

1983’te Ulusal Meclis için seçimler yapıldı. Nguema Mbasogo 1989’da tek adayın ken­disi olduğu göstermelik bir seçim yaptırarak yedi yıllık bir dönem için yeniden başkan seçildi. Kasım 1991’de yapılan halkoylama- smda halkın yüzde 98’i çok partili sisteme geçilmesini öngören ve devlet yapısına bazı değişiklikler getiren yeni anayasayı onay­ladı. Ama bu konuda somut adımlar atıla­madı.

Son yıllardaki gelişmelere ilişkin ayrıntılı bilgi ve istatistikler için bak. Ana Yillik.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir