Elbruz Dağı Nerede Hakkında Kısaca Bilgi

Elburz Dağları, Fars’ça reştî-yî kuhha-yi elborz, İran’ın kuzeyinde 900 km uzunlu­ğunda sıradağlar. Elburz adı geniş anlamıy­la Hazar Denizinin güneybatısındaki Azer­baycan sınırından doğuya doğru bir yay çizerek uzanan ve aynı denizin güneydoğu­sundaki Horasan ilinde (ostarı), yörenin başlıca iki sıradağından daha güneydeki Aladağ ile birleşen dağlar için kullanılır. Ama Sefid Irmağı vadisinin kuzeybatısına düşen dağlara Taliş (Tevaliş) Dağları ya da Bogrov Dağları denir. Dar anlamıyla El­bruz, sıradağların orta uzantısının bir bölü­münü oluşturur; burada İran’ın en yüksek iki doruğu olan Demavend Dağı ile Alam Dağı vardır. Sistem Doğu Azerbaycan, Gilan, Orta Tahran, Mazenderan ve Hora­san illerinin belirli kesimlerinden geçer.

Elburz Dağları, çoğu kez sanıldığının tersi­ne, yapı olarak Avrupa Alpleri’ni andıran özelliklere sahip değildir. Britanya’da Eski Kırmızı Kumtaşlan adıyla anılan kalın De­voniyen Döneme (y. 395-345 milyon yıl önce) ait kumtaşlan ile kömür damarları içeren Jura Dönemine (y. 190-136 milyon yıl önce) ait şeyller karadaki çökel oluşumu­nu gösterir. Asıl olarak kireçtaşıyla çok kalın yeşil volkanik tüf ve lav yataklarından oluşan Karbonifer Dönem (y. 345-280 mil­yon yıl önce) sonu ile Permiyen Dönem (y. 280-225 milyon yıl önce) başlarına ait kat­manlar denize ilişkin koşullan yansıtır. Önemli dağoluşum evreleri genç Tersiyer (Üçüncü) Dönemin Miyosen (y. 26-7 mil­yon yıl önce) ve Pliyosen (y. 7-2,5 milyon yıl önce) bölümlerine tarihlenir. Bu dönemde geniş alanlarda yalnızca gevşek kıvrımlar meydana geldi. Örta Elburz’da ise bir dizi kıvnm asıl olarak güneye, yer yer de kuzeye yönelen ve çekirdeğini Paleozoyik (Birinci) Zaman (y. 570-225 milyon yıl önce) kayaç- lann oluşturduğu bloklar halini almıştır. Tüm sistem, dağlan oluşturan kayaçların biçimlendirdiği doruk çizgilerine göre çok belirgin kuşaklara aynlır. Yapısal ve topo- grafik özellikleri bakımından, dağlann güney yamaçlan Hazar Denizi tarafındaki yamaç- lanna oranla daha zor tanımlanabilir; çünkü buradaki çeşitli uzantılar İran Platosuyla iç içe geçer.

Batı Elburz Dağlan güneydoğu yönünde 200 km kadar uzanır. Genişliği 24-32 km arasında değişen bu dağ sırası, Hazar Deni­zine bakan kesimi daha uzun olan bakışım­sız tek bir sıradan oluşur. 3.000 m’ye yaklaşan ya da bu yüksekliği aşan doruklan azdır. Azerbaycan sınırının yakınlarındaki Astara’nm batısında, deniz düzeyinden 1.500 m yükseklikte alçak bir geçit bulunur. Kızıluzun ve Şahrud ırmaklarının birleşme­siyle meydana gelen Sefid Irmağı, dağlan enlemesine baştanbaşa geçen tek akarsu­dur. Irmağın alçak Kazvin Geçidine açılan vadisi, aşılması pek kolay olmamakla birlik­te, Hazar kıyılarındaki Gilan’la iç kesimde­ki plato arasında en elverişli geçiş yolunu sağlar.

Orta Elburz’un uzunluğu 400 km’yi bulur. Tahran dağlann güneyine düşer ve kentten geçen boylamın doğusunda, dağlar 120 km’ye varan bir genişliğe ulaşır. Bura­da yer alan uzunlamasına vadiler ve sırtlar dağlann yapısal özelliğine uygundur; bunla- nn bazılan üzerinde önemli yerleşim mer­kezleri bulunur. Hazar Denizine bakan yamaçlarda Deyleman, Razan, Kocur ve Namar; güney kesimde ise İmamşehr (eski­den Şahrud), Lar, Demavend ve Firuzkûh kentleri yer alır. Her iki yamaçta akarsula- nn içinden geçtiği birçok vadi vardır. Göre­ce kolay bir geçiş olanağı sağlayan iki geçit aynı yamaç üzerinde yer alır. Bunlar Kerec ve Çalus ırmakları arasındaki Kendivan Geçidi ile Hableh ve Tala ırmakları arasın­daki Geduk Geçididir. Ana su bölümü çizgisi, en yüksek doruk çizgisinin güneyin­den geçer; doruk çizgisi sıradağdan kopuk olan yüksek koni biçimindeki sönmüş ya­nardağ Demavend (5.604 m) dışında, buzul­larla kaplı Taht-ı Süleyman Masifinde en yüksek noktasına (4.800 m) ulaşır.

Doğu (Şahkûh) Elburz Dağlan kuzeydoğu yönünde yaklaşık 300 km uzanır. Güneyin­de birbirinden uzaklaşan iki ayrı sıradağ biçiminde uzandığından ve kuzey kesiminde bunu dengeleyecek uzantılar bulunmadığın­dan, genişliği 50 km’nin altına kadar iner. 3.767 m yüksekliğe erişen asıl Şahkûh Dağları dışında, doğuya doğru gidildikçe alçalır. Şahkûh’un doğusunda uzunlamasına vadiler de giderek seyrekleşir. Alçak kesim­lerde birkaç geçit bulunur.

Elburz Dağlarının kuzey ve güney yamaç­ları, iklim koşullan ve bitki örtüsü bakımın­dan önemli bir farklılaşma gösterir. Hazar Denizine bakan yamaçlarda, kuzeyden esen ve denizden aldığı nemle zenginleşen hava akımları dağların dik yamaçlarına çarparak yağışa neden olur; bu nedenle iklim belirgin bir biçimde nemlidir. Gilan’ın alçak kesim­lerinde 1.000 mm’yi aşan yıllık yağış miktarı yüksek kesimlerde daha da artar. Bu oran doğuya doğru giderek düşmekle birlik­te, sıradağların Hazar yamaçları boyunca uzanan nemli ormanlık alanı besleyecek bir düzeyde kalır.

Bu yamaçlarda yetişen doğal bitki örtüsü birkaç farklı kuşağa aynlır. En alçak kesim­lerde zengin Varkana ormanlan ve orta yüksekliklerde kayın ormanlan yer alır; 1.650 m’den,su bölümü çizgisindeki açıklık- lann nemli havanın dorukları aşıp iç havza­lara ulaşmasına olanak verdiği düzeye ka­dar olan kesimlerde görkemli meşe orman­lan uzanır. İklim koşullarına bağh olarak sınırlan değişebilen bulutlu bölgenin yuka- nsında, güney ve güneybatıdan düzenli kuru hava akımı gelir; akım daha iç yamaç­lardaki bitki örtüsünün yüksek sıradağlar üzerinde su bölümü çizgisini aşmasına yol açar. Bu durum, Akdeniz üzerinde sık sık ortaya çıkan geniş çaplı siklon rüzgârlanyla basınç sistemlerinin İran Platosunun üzerin­den geçerek doğuya doğru ilerlediği yaz ve kış mevsimlerinde değişir. Bazı korunaklı Vadilerde geniş yabani servi ağaçlıkları bu­lunur; Sefid Irmağına bitişik korunaklı vadi­ler İran’ın sözü edilmeye değer tek zeytinlik bölgesini oluşturur.

Elburz Dağlarının güney yamaçları ise, İran Platosunun kurak yapısına uygun bir özellik gösterir. Yıllık yağış miktarı 275- 500 mm arasında değişir ve son derece düzensiz bir dağılıma sahiptir. Toprak do­kusu genelde step toprağına (ağaçsız, çimen ya da çalılıklardan oluşan bitki örtüsü) benzer; kimi yerlerde de kestane toprağına rastlanır.

Bir zamanlar Hazar kıyısı ormanlarının bir özelliğini oluşturan Varkana kaplanları gü­nümüzde pek seyrek olarak görülür. Ancak Elburz üzerinde leopar ve vaşak gibi öteki yabanıl hayvanlar hâlâ bol miktarda bulu­nur. Ayrıca ayı, yaban domuzu, geyik, karaca, yaban koyunu ve dağ keçisi gibi hayvanlar da yaşar. Çeşitli kuş türleri ara­sında kartallar ve sülünler ünlüdür.

Hazar Denizini çevreleyen Gilan ve Ma- zenderan illerinde yaşayan halkın ana bölü­münü oluşturan topluluk ayırt edici özellik­lere sahiptir. Bunlar kendilerine özgü bir Farsça lehçesi ile konuşurlar. Ayrılıkçılık eğilimleri, çeşitli hükümetlerin buraya Türk, Kürt ve hatta Arap kökenli aşiret toplulukları yerleştirmelerine yol açmıştır. Yörenin büyük bölümü hemen hemen ıssız­dır; bazı yerlerde yalnızca göçebeler yaşar, bazı yerler ise 19. yüzyıldaki Türkmen akınları nedeniyle boşalmıştır. Bununla bir­likte Deyleman, Alamut, Talekan ve De­mavend Dağı eteğindeki Larican gibi önem­li bir nüfus barındıran yerler de vardır. Bütün bu yerleşim birimleri çeşitli tarihsel bağlara sahiptir.

Elburz Dağlarının deniz tarafındaki ya­maçlarının görüntüsünün belirgin özellikleri tahta çatılı ve kütükten yapılmış evlerden oluşan köylerin yer aldığı ormanlık alanlar, sulak tarlalar ve otlaklardır. İç yamaçlar ise vaha görüntüsü taşır. Hem iç kesimdeki eteklerde, hem de Hazar Denizine bakan yamaçlardaki sekili çeltik tarlalarının yer aldığı alçak vadi tabanlarında kışlaklar bu­lunur. Daha yükseklerdeki geniş bir alanda da kışlan büyük ölçüde terk edilen dağınık yaylaklar vardır. Her iki yamaçta yaygın tahıl ekimi yapılır; Hazar tarafında sığır yetiştirilir. Mevsimden mevsime yan-göçer- lerin siyah çadırlan, köy çobanlarının kulü­beleri ya da beyaz çadırları ve çok sayıda koyun sürüsünün süslediği alp tipi otlaklar daha yüksekteki bir kuşağı kaplar. Elburz Dağlannda genellikle küçük köylü mülkiye­ti egemendir. Toprak küçük parçalara bö­lünmüştür.

Trans-İran Demiryolu’nun Tahran’ı Ge­duk Geçidi üzerinden Bender-i Türkmen’e bağlayan ana hattı dışında, Elburz Dağları­nı aşan asfaltlanmış birkaç yol vardır. Bu yollar batıdan doğuya sırasıyla Erdebil ve Astara, Kazvin ve Reşt, Tahran ve Çalus; Demavend üzerinden Tahran ve Amul; Firuzkûh üzerinden Tahran ve Babul; Ko- tal-i Zerdane Geçidi üzerinden de İmam­şehr ve Gürgân arasında uzanır.

Elburz Dağlarının orman örtüsü 3 milyon hektarı aşkın bir alanı kaplar. Bunun yakla­şık 1,2 milyon hektarlık bölümünden ticari amaçlı kereste ve başka tahta türleri elde edilir. Birkaç modern kömür ocağının yanı sıra, demir ve başka maden yatakları vardır. Ama en önemü doğal kaynak sulama, hidroelektrik enerji üretimi ve hızla büyü­yen Tahran’ln su gereksinimi için yararlanı­lan ırmaklardır. Yörede olağanüstü büyük­lükte barajlar inşa edilmiştir. Sefid Irmağı Barajı’ndan Sefid Deltasının sulanmasında, Kerec ve Cecrud barajlarından esas olarak Tahran’ın su gereksiniminin karşılanmasın­da ve bir ölçüde de sulamada yararlanılır. Mazenderan ilindeki akarsular üzerinde kurulmuş bir dizi baraj da sulama amacıyla kullanılır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir