Cümle Türleri ve Örnekleri

Devrik cümle: Bu cümlenin özelliği yüklemin, yani fiilin cümle sonunda bu­lunmayışıdır. Cümlenin yüklemi diğer öğe­lerden ikisinin arasına getirilir,yahut da cümlenin başında kullanılır.

Devrik cümle bugün yazı dilinde de, kültür dilinde de, edebî eserlerde de kul­lanılmaktadır. Örnek:

“… Acırım onlara. Siz büsbütün boş bir şey midir sanırsınız tembelliği? Nice bu­luşların anasıdır o. Bırakıverirsiniz kendi­nizi, düşünmezsiniz, bakmazsınız çevre­nize, okumazsınız. Bir de bakarsınız ki bir şeyler doğuyor içinizden.” (N. Ataç, Gün- ce’den)

  1. Devrik cümle manzumelerde tabiî olarak kullanılabilir. Örnek:

“Şimşek şimşek çaktı bir ses

Kocatepe’den Aydınlandı bütün ağustos sabahları. Bütün gücüyle yüklendi düşmana

Kurallı cümlede öğeler genellikle şöyle sıralanır: Özne-zaman bildiren zarf tümleci- durum bildiren zarf tümleci-derece bildiren zarf tümleci-dolaylı tümleçler-nesne- yüklem.

Hiçbir cümleye bağlı olmayan, tek başına bir anlam bildiren, bir fiil cümlesine veya bir isim1 cümlesine basit cümle denir.

  1. Devrik cümle gelişigüzel konuşma­larda kullanılmaktadır.

Gelişigüzel konuşmada kurallı cümle kurma kaygısı yoktur. Hayal, duygu, dü­şünce, bilgi aktarılırken ifade edebilme endişesi bulunur. Gelişigüzel konuşmada günlük konuşma dili hakimdir. İfadede yetersiz kalındığı zaman tondan, vurgu­dan, sertlikten, yumuşaklıktan, jest ve mi­miklerden yararlanılır.

Yukarıda söylendiği üzere bugün dev­rik cümle yazı dilinde, kültür dilinde, edebî eserlerde kullanılmaktadır. Bazı yazarlar bunu bilhassa benimsemiştir. Hoş gören­ler de vardır, reddedilip tartışma konusu ya­panlar da vardır.

Yapılarına göre cümle çeşitleri: Ya­pısına göre cümle üçe ayrılır:

  1. Basit cümle
  2. Bileşik cümle
  3. ilişik veya bağımsız cümle

Basit cümle: Hiçbir cümleye bağlı ol­mayan, tek başına bir anlam bildiren bir fiil cümlesine veya bir isim cümlesine ba­sit cümle denilir.

Basit cümle başka cümleleri tamam­lamaz, başka cümleler tarafından tamam­lanmaz. Kelime sayısı az da olabilir, çok da olabilir. Önemli olan cümlede bir ta­ne yüklemin bulunmasıdır. Basit cüm­lenin yüklemi ya bir çekimli fiildir, ya da isim soylu bir kelimedir. İsim soylu keli­me veya kelime grubu ek – fiilin ya ge­niş zamanı, ya -di’li geçmiş zamanı, ya miş’li geçmiş zamanı, veya şartlı şekli ile çekime tâbi olarak bir yüklem oluşturur.

  1. Yüklem isim soylu basit cümle ör­neği: “Sokaklarda bir sürü çocuk vardı. (…) Mevsim mart başlarıydı.” (Sabahat­tin Ali, Yeni Dünya’dan)
  2. Yüklemi çekimli fiil olan basit cüm­le örneği: “Çocuk ağaçların arasında kay­boldu.” (Kemal Tahir, Göl Insanları’ndan) “Dağlı o sabah erkenden kalktı.” (Neca­ti Cumalı, Yalnız Kadın’dan)
  3. Bileşik cümle: Bileşik cümle şu çe­şitlere ayrılır:
    1. Girişik cümle
    2. İlgi cümlesi
    3. Şart cümlesi

Bileşik cümle ve çeşitleri bir temel cümlecikten, bir de bir veya daha fazla yan cümlecikten meydana gelmiştir. Bi­leşik cümle ve çeşitlerinin anlaşılabilmesi için önce temel cümlecik ile yan cümle­ciği anlatmakta yarar vardır.

Temel cümlecik: Bir cümlede temel yargıyı bildiren bir fiil, ya da fiil görevli bir yüklem vardır. Bileşik cümlede temel cümlecik tamamlanan bir cümledir. Te­mel cümleciği de yan cümlecik veya yan cümlecikler tamamlar. Bu durumda bile­şik cümledeki temel cümlecik yüklem ba­kımından bir isim cümleciği de olabilir, bir fiil cümleciği de olabilir.

  1. a) Yüklemi isim soylu temel cümlecik

örneği: “Üstüne kitap koyduğum masa benim masamdır.” tml. cml.

  1. b) Yüklemi çekimli fiii olan temel cüm­lecik örneği: “Üstüne kitap koyduğum masayı kırdılar.” cml.

Yan cümlecik: Bileşik cümlede temel cümlecik bir tanedir. Yan cümlecik ise bir veya birden fazla olabilir. Yan cümlecik veya cümlecikler bileşik cümlede temel cümleciği tamamlayan yan cümleciğin (veya c;….inciklerin) yükler:.. ;.iya yük­lemleri) fiilimsiler, fiilin şart şekli, hikâye ve rivayetin dilek şart kipi, bazan çekimli fiil, bazen ek fiil almış isimler olabilir.

Bu açıklamayı biraz daha genişletelim. Yan cümleciğin yükleminin fiilimsi olabi­leceği söylendi. Fiilimsiler şunlardır: isim – fiiller, yani mastarlar, sıfat fiiller, bağ fi­iller. Bunlara ait birer ikişer örnek verile­cek olunursa:

İsim – fiillerle yan cümlecik örneği: “Bekle-me-ye başladık. Bu bekleyiş çok uzun sürdü.” (Faik Baysal, Kız Kuyusu: ndan). “Geceleri sokaklarında pırıl pırıl ışıklar yanan, çeşmelerinden gürül gürül sular akan kasabaya göç et-mek emelini birgün bile unutmadı.” (Orhan Hançerli- oğlu, Toprak’tan)

Yukarıdaki örneklerde görüleceği üze­re isim – fiiller, fiilden isim yapan eklerin ‘ bulunduğu kelimelerdir: -mak / -mek, -ma / -me, -ış A iş, hjş / -üş, -maklık / -meklik gibi. Yan cümleciğin doğrudan doğruya öznesi, tümleci, nesnesi görevindedir. Ta- biatiyle isim – fiiller temel cümleciğin öğe­si olmaktadır. Ayrıca isim – fiiller temel bir­leşik öznesini, tümlecini, nesnesini de ta­mamlar. Bu durumda isim – fiiller temel cümleciğe ait olan öğeleri tamamlayan durumdadır.

isim – fiilin bileşik cümlede özne olu­şuna bir örnek: (Güreşçinin yıkılışı) dost­larını çok üzdü.”

İsim – fiilin bileşik cümlede tümleç olu­şunla bir örnek: “Onunla (tartışmaya) ge­rek duymadım.”

isim – fiilin bileşik cümlede nesne olu­şuna bir örnek: “Kışın (kalın giyinmeyi) ih­mal etmemeliyiz.”

Sıfat – fiillerle yan cümlecik örneği: “Hepsi, taşın üstünde beyazlığı parlayan

yumurtaya bakıyordu.” (Kemal Tahir, Göl Insanları’ndan) “Burada, uzun çitlenbik ağaçlarının dibinde mektebi asmış taze çocuklar, gelmeyecek kızları beklerler.” (Sait Faik, Park’tan)

Sıfat – fiiller ortaç denilen ve fiilden sı­fat yapan eklerin bulunduğu kelimelerdir, -an / -en, -mış / -miş, -muş / müş, -acak I -ecek, -dik / -dik, -duk / -dük, -ar / -er gi­bi. Yan cümlecikteki sıfat – fiiller temel cümleciğin doğrudan doğruya öznesi, tümleci, nesnesi görevindedir. Burada sı­fat – fiiller temel cümleciğin öğesi duru­mundadır. Sıfat – fiiller ve bulundukları yan cümlecikler isim kaldırıldığı zaman isim görevini de üstlenirler. “(Çalışan kişi) ka­zanır.” Nush ile uslanmayanı eîmsü tek- dîr / Tekdir İle uslanmayanın hakkı kötektir” gibi.

Sıfat – fiiller ayrıca, bileşik cümleye ait olan temel cümleciğin özne­sini, tümlecini, nesnesini tamamlarlar. Burada sıfat – fiiller temel cümleciğe ait olan öğeleri tamamlayan durumdadır. Te­mel cümleciğin yahut da diğer yan cüm­leciklerin öğelerini bir sıfat gibi niteler.

Sıfat – fiilin bileşik cümlede özne olu­şuna bir örnek: “Sofrada (kenarı kırılmış bir tabak) duruyordu.”

Sıfat – fiilin bileşik cümlede tümleç olu­şuna bir örnek: “(Bu yapılacak binaya) daha şimdiden pek çok masraf etmişti.”

Sıfat – fiilin bileşik cümlede nesne olu­şuna bir örnek: “(Yeni aldığı paltoyu) oto­büste unutmuştu.”

Bağ – fiillerle (ulaçlarla) yan cümlecik örneği:” Gece ışık (yakmadan) oturdu.” (Sait Faik, Semaver’den) “(Kanepenin bi­rinden kalkıp) ötekine serildim.” (Saik Fa­ik, Park’tan) “Salih yüzme (bilmediği için) on dakika içinde boğulmuştu.” (Saik Fa­ik, Şahmerdan’dan)

Bağ – fiiller, ulaç denilen ve fiilden zarf yapan eklerle bağlaçların bulunduğu ke­lime veya kelime gruplarıdır. Yüklemi bağ

  • fiil olan bileşik cümledeki yan cümlecik, temel cümleciğe göre zarf tümleci göre­vindedir. Bağ – fiili cümleciklere bu du­rumda zarf cümleciği de denilir.

Hal, zaman, karşılaştırma, sebep bil­diren bağ – fiiller bileşik cümlede zarf gö- revindedirler. Bağlama bildiren -ıp / -ip, – up / -üp bağ – fiili ise bulunduğu yan cüm­leciği temel cümleciğe zaman ve şahıs anlamıyla bağlar. Örnek: “Yeniçeriler, si­pahiler, azaplar bu silâhları kucak kucak toplayıp tümseğin arkasına taşıdılar.” (Ömer Seyfettin, Vire’den)

Yan cümleciğe ait yüklemin bazan çe­kimli bir fiil olduğuna örnek: “Ve hayat, altı kat aşağıda, (akar) giderdi.” (Tarık Buğra, Bitmemiş Senfoni’den)

Yan cümleciğe ait yüklemin bazan ek

  • fiilin zaman çekimlerini ve şart şeklini almış isimlerin olduğuna örnek: “Bu gö­revdir, yaparım.”

Bu açıklamaların ışığında bileşik cüm­lenin kısaca tarifini şöyle yapabiliriz: Bir­den fazla yüklemin bulunduğu bir cümle bileşik cümledir. Başka bir tarifle, bir te­mel cümleciğin, bir veya birden çok yan cümleciğin bulunduğu tek bir cümleye bi­leşik cümle adı verilir.

Bu şartlarda cümlecik de şöyle açık­lanabilir: Bir bileşik cümledeki yan cüm­le de,temel cümle de birer cümleciktir. Bileşik cümlede her cümlecik birbirini ta­mamlamadıkça maksadı tek başına ifa­de etmez.

Bileşik cümlenin girişik cümle, ilgi cümlesi, şart cümlesi olmak üzere üçe ayrıldığına yukarıda işaret edildi. Şimdi bunları inceleyelim:

  1. Girişik cümle: Bileşik cümledeki yan cümlecik veya cümleciklerin her bi­rinin temel cümleciğin öğesi, yani özne­si, nesnesi, tümleci durumunda olmasıyla kurulan cümleye girişik – bileşik cümle de­nilir. Bileşik cümlede bir tane veya daha fazla yan cümlecik bulunabilir. Bunların her birisi önce birbirini, daha sonra da temel cümleciği tamamlarlar. İşte temel cümleciğin öznesi, tümleci ve nesnesi du­rumundaki yan cümleciklerle temel cüm­leciğin bir arada yaptıkları bileşik cümle girişik cümledir. Yukarıda açıklanan yan cümlecik olabilme şartları da burada aranmalıdır. Örnek: “Dört beş günden be­ri çay pişirilmediği için / bu kapağı kopuk sırları dökülmüş / küçük emaye çaydan­lık ortadan kalkmıştı.” (Sabahattin Ali, Çaydanlık’tan) Buradaki “Dört beş gün­den beri çay pişirilmediği için” yan cüm­leciği temel cümleciğin zarfı, “bu kapa­ğı kopuk, sırları dökülmüş küçük emaye çaydanlık” öznesi, “ortadan” da dolaylı tümlecidir.
    1. İlgi cümle (-Ki’li bileşik cümle):

Yan cümleciğin -ki bağlacıyla temel cüm­leciğe bağlandığı bileşik cümle çeşididir, -ki bağlacı iki cümleciği, iki fiili, bir ismi bir fiilin birbirine bağlar. Bu durumda -ki’li cümle, yani bileşik ilgi cümlesi üç şekil­dedir.

  1. Eğer -ki fiili birbirine bağlarsa bağ­laç iki fiilin arasında bulunur. Temel cüm­lecik de -ki’den önce gelir. Örnek: “Dü­şündüm ki sen haklıymışsın” “Çalışmış ki geçmiş” gibi.
  2. Eğer -ki bağlacı bir isme bağlanıyor­sa isim, -ki’li yan cümleciğin tamamlana­nıdır. İsim yüklemli parçası da -ki’li yan cümlecikten sonra kullanılır. Yani “Temel cümlecik + temel cümleciğin yüklemli parçası” şeklinde formüllendirilebilir. Ta- biatiyle “Temel cümleciğin isim öğesi” – ki’li yan cümleciğin tamamlananıdır. Ör­nek: “Üzüm şırasını ki besleyici bir içe­cektir, çok severim” gibi. Aslında bu cüm­lenin yapısı Türkçe’ye aykırıdır. Normali şöyle olabilir: “Besleyici bir içecek olan üzüm şırasını çok severim.”
  3. Eğer -ki bağlacı temel cümlecikten sonra kullanılıyorsa ardından gelen cüm­lecik tamamen yan cümleciktir: “Sana demiştim ki derslere çalışmazsan zayıf not alırsın” gibi.

ç) -ki bağlacı ayrıca bileşik cümlenin en sonunda da kullanılabilir: “Seni traş- lı, kravatlı ve temiz elbiseli görünce öyle sevindim ki” gibi.

  1. Şart cümlesi: Şart kipinin şart – di­lek şekli kullanılan bir yan cümlecikle bir temel cümlecikten meydana gelen bile­şik cümledir. Yani: “Şart – dilek şekilli yan cümlecik + temel cümlecik = şartlı bi­leşik cümle” olur.

Formüldeki gibi şartlı bileşik cümlede dilek – şartlı yan cümlecik temel cümle­cikten önce kullanılır. Yüklem sonda ol­mak üzere temel cümleciğin arasına da getirilebilir.

Örnek:

“Aşkın arısına düşürme telaş (ister isen benden bal) kara gözlüm (Muhabbet istersen) semtime dolaş (İstemezsen) gamda kal kara gözlüm” (Seyranî’dehT

Birden fazla yüklemin bulunduğu bir cümle bileşik cümledir. Başka bir tarifle, bir temel cümleciğin, bir veya birden çok yan cümleceğin bulunduğu tek bir cümleye bileşik cümle adı verilir.

 

Benzer Hesaplamalar

Yorum Yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir